سوال: آیا می توان ذهن انسان را در جهتی خلاف خواست و اراده ی او را کنترل کرد؟

آیا انسان آن قدر تاثیرپذیر است که هر متخصص تبلیغاتی بتواند رفتارش را در جهت مطلوب، هدایت کند؟

پاسخ: سؤالاتی این چنین، پرسش هایی هستند که در طول بررسی جنگ روانی و راه های مقابله با آن پاسخ داده خواهند شد . باید دانست که متخصصان جنگ روانی با چه ابزار و شرایطی مخاطبان خود را تحت تاثیر قرارمی دهند وهدفشان از این جنگ چیست؟

 

در تعریف نخست

جنگ روانی عبارت است از مجموعه اقدامات یک کشور به منظور اثرگذاری و نفوذ بر عقاید و رفتار دولت ها و مردم کشورهای دیگر در مسیر دلخواه و با ابزارهایی غیر از ابزار نظامی، چون ابزار سیاسی و اقتصادی .

نگرش و تعریف دوم معتقد است جنگ روانی، طیف وسیعی از فعالیت هایی نظیر ترور و خشونت سمبلیک (به منظور ارعاب یا ترغیب مخالفان به تطبیق رفتار خود) را در بر می گیرد .

نگرش سوم، جنگ روانی را شامل اقداماتی نظیر رسوخ در شخصیت افراد می داند که با تکنیک هایی همچون شست وشوی مغزی، هیپنوتیزم و استفاده از عوامل روان دارویی انجام می شود .

تعریف و نگرش چهارم اعتقاد بر این دارد که جنگ روانی شامل شکل دادن به نگرش های عمومی ملت است . این نگرش حیطه و محدوده ی خود را به طیفی از فعالیت ها، از اقدامات سیاسی - نظامی گرفته تا جنگ و گریز چریکی و دیگر اقدامات شبه نظامی در مناطق پشت جبهه ی دشمن، گسترش می دهد . ⁽¹⁾

 

با توجه به تعاریف ونگرش های موجود، ما قصد داریم به بررسی تعریف نخست بپردازیم .

پیش از ورود به این بحث، بهتر است به نمونه های متعددی از جنگ روانی سنتی نیز اشاره کنیم . در تاریخ اسلام، روشن کردن آتش توسط سپاهیان اسلام، در شب فتح مکه و ایجاد رعب در مکیان از این طریق، نقش مهمی در شکستن مقاومت آن ها داشت . هم چنین حیله ی قرآن بر سر نیزه کردن عمروعاص و شکست دادن سپاه در حال پیروزی حضرت علی ( علیه السلام) با این وسیله، مثال های برجسته ای (البته با ارزش های متفاوت) از جنگ های روانی قدیم است که به اقتضای فرصت ها به اجرا درآمده اند . ⁽²⁾

 

اما در نگرش اول از جنگ روانی جدید، دشمن بدون حرکت از موطن و محل سکونت خود و با تبلیغات، قوای دشمن فرضی را مورد هجوم قرار می دهد و به نوعی مهاجم در این جنگ با عملیات روانی، اراده ی خود را تحمیل می سازد . مثلا پس از آنکه در سال 1262 هجری شمسی بر همگان روشن شد که عراق دیگر توان تصرف جمهوری اسلامی ایران را ندارد - و مهمتر اینکه پیروزی ایران در آن زمان در چشم انداز، قرار گرفته بود; و توان بر هم زدن معادلات سیاسی نظامی خاورمیانه را داشت - بلافاصله یک رشته عملیات روانی اجرا گردید . نخست درباره ی هواپیماهای سوپراتاندارد بحثی مطرح شد که اگر فرانسه این نوع هواپیماها را در اختیار عراق قرار دهد، در نتیجه، ایران دیگر نمی تواند نفت خود را بفروشد و اقتصادش متلاشی می شود . در هرحال، هواپیماهای سوپراتاندارد در اختیار عراق قرار گرفت و عراق نیز جزیره ی خارک را هدف قرار داد، اما جمهوری اسلامی ایران تسلیم نشد . سپس عراق با همان هواپیماها چاه های حوزه ی نفتی نوروز را بمباران کرد و در اینجا رسانه های دشمن این گونه القا می کردند که چون ایران به پیشنهادهای صلح طلبانه پاسخ نمی دهد، جنگ ادامه می یابد و عراق به چاه های نفتی حمله کرده و لکه های نفتی در خلیج فارس مسائلی را ایجاد می کند . خبرهای پیاپی در این زمینه بود که لکه های نفتی در اثر وزش باد از شمال به جنوب، به سمت تاسیسات آب شیرین کن شیخ نشین های خلیج فارس هدایت می شود . سپس تبلیغات گسترده ای را درباره خطر بی آبی و تشنگی مناطق شیخ نشین به راه انداختند .

 

البته به موازات آن، جنگ طلبی ایران نیز القاء می گردید که این مورد یکی از روش های بسیار مهم جنگ روانی به شمار می آید .

 

دراین باره خبرگزاری های خارجی با ارتباط با همدیگر، چنان تعامل و همکاری ایجاد کرده بودند که بحث در زمینه ی خطر تشنگی در خلیج فارس آن چنان گسترش یافت که ایران برای پاسخ دادن به این وضعیت جدید، یک کشتی آب شیرین به کویت گسیل داشت . کویت این کشتی را از نیمه راه برگرداند، چرا که با خطر تشنگی روبه رو نبود . سپس درباره ی از هم پاشیدن تعادل محیط زیست در خلیج فارس، مرگ ماهی ها و آبزیان بحث های بسیار مفصلی مطرح شد .

 

حتی یک فیلم بردار شبکه ی بی بی سی توانست یک ماهی مرده را در سواحل کویت صید کند و در تلویزیون به نمایش بگذارد - همانگونه که می دانید ماهی مرده را نمی توان صید کرد . چون خودبه خود روی آب می آید - در هرحال فیلمی از صیدیک ماهی مرده در تلویزیون به نمایش گذاشته شد و گزارشگر درباره ی خطر لکه های نفتی و مرگ آبزیان سخن می گفت . تبلیغات در زمینه ی مرگ آبزیان و تغییر محیط زیست چنان گسترش یافت که یک سمینار بین المللی به این منظور در کویت برگزار گشت و پس از آن چنین مطرح شد که لکه های نفتی در عمق ده سانتیمتری آب به ماده ی قیر مانندی تبدیل می گردد که اگر به موتورخانه ی نفتکش ها نفوذ کند، آن ها را از کار می اندازد و جریان انتقال نفت از خلیج فارس به تمامی نقاط جهان متوقف می شود و دنیا با بحران سوخت روبه رو خواهد گردید .

 

این همه تبلیغات و جنگ روانی که در حدود شش ماه تا یک سال، به دراز کشید در پی القای این معنا بود که ایران به قیمت تشنگی مردم حوزه ی خلیج فارس و تغییرات عمده در نظام حیاتی و محیط زیست خلیج فارس و نیز به قیمت بحران سوخت و انرژی در اقتصاد جهانی، به جنگ طلبی خود همچنان ادامه می دهد . در حالی که شروع کننده ی جنگ » رژیم بعثی بود . ⁽³⁾

در واقع جنگ روانی کوششی نظامدار و برنامه ریزی شده برای تخریب روحیه ی حریف یا دشمن است . می توان گفت که جنگ روانی اگر بیش از جنگ تسلیحاتی در شکست دشمن اهمیت نداشته باشد، کمتر از آن حائز اهمیت نیست، به همین دلیل تقریبا در تمامی جنگ ها به ویژه در دوره های اخیر، جنگ روانی بخشی مهم از برنامه ی جنگ را تشکیل می دهد . جنگ روانی هر روز جاری است! اوج هنرنمایی در این جنگ، در جریان جنگ آمریکا و متحدانش علیه عراق در ماجرای اشغال کویت بود .

 

در این جنگ، رسانه های غربی با ایجاد سانسور به نحوی عمل کردند که گویی مردم شاهد یک بازی کامپیوتری هستند . آمریکایی ها شکست ناپذیر، بی آنکه خونی از دماغ حتی یک سرباز آن ها جاری شود، مراکز مهم عراق را نابود می کردند و ضمنا حتی یک غیرنظامی عراقی هم آسیب نمی دید . ⁽⁴⁾

 

هدف دیگری که طراحان جنگ های روانی به دنبال آن هستند، تخدیر مخاطبان خود در کشور مقابل است . دراین روش، متخصصان جنگ های روانی برای کند و متوقف کردن رفتار مخاطبان، پشتوانه ی احساسی عاطفی آنان را نشانه می گیرند و شور و احساس حاکم بر رفتار ایشان را به تدریج کمرنگ و زایل می کنند . آن ها خوب می دانند که با کاهش شور وانگیزه در مخاطبان، روحیه و اراده ی آنان نیز تضعیف شده و توان مبارزه را از دست خواهند داد . گسترش مظاهر مادی و دنیوی از جمله حربه هایی است که در جنگ روانی مورد استفاده قرار می گیرد . استکبار جهانی به تجربه و زیرکی دریافته است که گسترش فساد و بی بند و باری از اساسی ترین و کارآمدترین حربه ها برای از بین بردن اعتقادات دینی، ارزش ها و آداب و رسوم ملی و فرهنگ ملت های جهان است . لذا برای تاکید بیشتر روی مطالب قبلی، فرمایش مقام معظم رهبری در این مورد جنگ روانی، بسیار راه گشاست:

 

«آن ها زنان و مردان را به فساد، راحت طلبی، تنبلی، مصرف گرایی و تن دادن به زندگی حیوانی سوق داده اند، تا از بیداری، تعریض و مقابله به مثل آن ها جلوگیری کرده وامپراطوری اهریمنی خود را حفظ کنند . امروز، صدها ایستگاه رادیویی و تلویزیونی، روزنامه و مجله در سطح جهان تلاش می کنند تا با گسترش فرهنگ مطلوب استکبار جهانی، ملت ها را با ارزش ها، درخشندگی و فضائل انسانی بیگانه کرده، آن ها را به موجودات کاذب، مطیع، تسلیم و غافل از یاد خدا تبدیل کنند . زیرا، منافع آن ها جز به این طریق، تامین نخواهد شد . ⁽⁵⁾

 

از تاکتیک ها و روش های دشمن د رجنگ روانی علیه سرزمین مورد هجوم، توجه به فریب است، این ابزار بسیار خطرناک و مهلک به شمار می رود و مهاجم در جنگ روانی سعی می کند عواطف، احساسات، تمایلات، عقاید و رفتار مخاطبان را تحت تاثیر قرار داده و ضمن دگرگون کردن معتقدات آنان از حالت عاطفی ایجاد شده، برای دستیابی به اهداف مورد نظر بهره برداری کند .

 

کارشناسان جنگ روانی قبل از انتخاب روش یا روش های مناسب، آداب و رسوم، عقاید، عادات، سلیقه ها، شرایط ذهنی و فکری حاکم بر مخاطبان و عکس العمل های احتمالی آنان را مورد مطالعه قرار می دهند . دشمن در جنگ روانی برای اینکه بخواهد بر مخاطبان خود تاثیر بگذارد، اطلاعات دروغین و جهت دار یا تصویر وارونه از وقایع ارائه می دهد . برای نمونه، استکبار جهانی با بهره برداری از وسایل گوناگون تبلیغی می کوشد چهره ی وحشتناکی از جمهوری اسلامی و ملت ایران به جهانیان ارائه کند . رهبر معظم انقلاب در این مورد می فرمایند:

 

«مقصود اصلی از این تبلیغات (دشمنان انقلاب اسلامی) همین است که چهره ی ملت ایران و این جمهوری و این نظام و در نهایت اسلام را در چشم ملت ها، زشت جلوه می دهند . تبلیغات چی های جهان، کارشان ظاهرسازی، فریب و ارائه ی مطالب پرزرق و برق و احیانا خلاف واقع است . ⁽⁶⁾

 

در طول تاریخ، قدرت های استعمارگر، بزرگترین جنایت ها را علیه ملت های انقلابی جهان مرتکب شده اند و با بهره گیری از روش های مختلف جنگ روانی و تبلیغات آلوده، خود را پشتیبان صلح و آزادی ملت های زیر ستم قلمداد کرده اند . جنایات آمریکا در دورترین نقاط دنیا در پوشش برخورد با تروریسم، دفاع از آزادی، دفاع از حقوق بشر و امثال آن نمونه ی بارز به کارگیری این روش است . از سخنان دیگر رهبر معظم انقلاب درباره ی فریب افکار عمومی این است که «دشمنان اسلام هر وقت دیدند که در جوامع اسلامی با اسلام نمی توانند بجنگند، با محتوا و حقیقت اسلام به نام اسلام، جنگیدند و سعی کردند افکار التقاطی ودروغین خود را مطرح کنند .» ⁽⁷⁾

 

ویلیام شاپ، رییس مرکز مطالعات رسانه های گروهی در نیویورک، درباره ی نقش انگلیس و آمریکا در فریب افکار و اذهان جهانیان می گوید: پخش اخبار و اطلاعات نادرست و گمراه کننده، یک پدیده ی جدید نیست . تا پایان قرن گذشته انگلیسی ها استاد مسلم این کار بودند، اما از زمان جنگ اول جهانی به تدریج این مقام به آمریکایی ها تعلق گرفت . ⁽⁸⁾

 

نکته ی بسیار مهم دیگری که استکبار جهانی در طرح جنگ روانی روی آن بسیار تاکید می ورزد و سرمایه گذاری زیادی انجام می دهد، تطمیع مخاطبان خود برای دستیابی به اهدافشان می باشد . جنگ های روانی برای دستیابی به هدف اصلی خود، ناچارند بعضی از هدف های جزئی و فرعی را فراموش کنند . متخصصان این نوع جنگ ها، اغلب با شناخت و اطلاع از این مهم می کوشند، اهداف قابل دسترسی و بی دردسرتری را به مخاطبان و به افراد سرزمین مورد تهاجم پیشنهاد کنند و یا برای آنان هدایا و پاداش هایی در نظر بگیرند زیرا این روش ها محرکی نیرومند است و در بسیاری مواقع پاداش و هدیه می تواند مخاطبان را به دگرگونی علایق، مقاصد و راهکارهایشان تشویق و تطمیع کند . استکبار جهانی و طراحان اصلی جنگ روانی در پی نتایج یک پاداش حساب شده و مفید، دشمنان سابق را به نیروهای بی طرف و احیانا به دوستان خوبی تبدیل می کنند!

 

اگر جنگ های روانی متناسب با ذوق و سلیقه ی افراد مورد نظر به کار گرفته شوند، می توانند کم کم بذر شک و تردید را در دل مخاطبان بیفشانند و آنان را متقاعد کنند که در اهداف و راهشان دچار اشتباه و خطا شده اند و از این سو مخاطبان و افراد مورد هجوم خود را تشویق کنند که تمایلات و رفتار خود را همگون با اهداف مجریان جنگ روانی تغییر دهند . نمونه ی چنین روش هایی را دشمن در جامعه ی اسلامی ایران نیز به اجرا می گذاشت . طراحان جنگ روانی در مورد انقلاب اسلامی ایران راه های پیچیده و منحصر به فردی را در پیش می گیرند . البته همه ی راه هایی را که در موارد دیگر عملی ساخته اند در اینجا نیز اجرا می کنند . آن ها برای دستیابی به اهداف خویشتن، محرک های مناسب و کارآمدی را مورد استفاده قرار می دهند . اعلام وعده های گوناگون به مردم کشورهای درگیر از این مقوله است . ⁽⁹⁾

 

ابزار و وسایل جنگ روانی

به خاطر اهمیت و کارایی خاص جنگ روانی، این سؤال مطرح می شود که چگونه و به چه وسیله ای می توان به اهداف خود دراین جنگ دست یافت؟ به عبارتی چگونه می توان اذهان مخاطبان را تحت تاثیر قرار داد؟ این گونه پرسش ها ما را به این نکته رهنمون می سازد که نحوه ی به کارگیری این وسایل به سادگی انجام نمی پذیرد .

مثلا ایستگاه های رادیویی به عنوان یک وسیله در پخش و اعلان نقطه نظرات طرف مهاجم از مکان هایی ناشناخته جهت پخش برنامه استفاده می کنند .

این ایستگاه های رادیویی با عناوین مختلف نظیر «رادیو صلح و ترقی » یا «رادیو ایران فردا» و مانند آن به پخش برنامه می پردازند .

امروز معلوم شده است که با استفاده ی طراحی شده ازوسایل ارتباط جمعی، می توان به طرز مؤثری، دیگران را تحت تاثیر قرار داد . تجربه نشان می دهد دیدگاه های افراد درباره ی موضوعات متفاوت را می توان با ارسال پیام از طریق گفتگوی مستقیم، تلویزیون، بلندگو، عکس یا مطبوعات، تحت تاثیر قرار داد و یا اصلاح کرد . ⁽¹⁰⁾

بنابراین در جنگ روانی سلاح های گوناگونی به کار گرفته می شود که غالب آن ها عبارتند از:

تلویزیون، فیلم، گردهمایی های عمومی، تظاهرات، شعارها، پوسترها، کتاب ها، روزنامه ها و مجلات، کنفرانس های خبری و سایر ابزارهایی که بر تفکر و عواطف نخبگان فکری و یا عامه ی مردم تاثیر می گذارد .

 

منبع

مجله  /  دیدار آشنا  /  بهمن 1382، شماره 44 جنگ روانی یا جنگ اعصاب  نویسنده: سید علی موسوی